Το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος» είναι το μεγαλύτερο και πλέον πολυεπιστημονικό ερευνητικό κέντρο της Ελλάδας, με ιστορία από το 1961, όταν ιδρύθηκε αρχικά ως Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών. Σήμερα αποτελεί αυτοδιοικούμενο νομικό πρόσωπο υπό την εποπτεία της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας και απασχολεί εκατοντάδες ερευνητές, τεχνικούς και διοικητικό προσωπικό που δραστηριοποιούνται σε βασική και εφαρμοσμένη έρευνα σε πολλούς επιστημονικούς τομείς.

Το Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δ» περιλαμβάνει έξι ερευνητικά ινστιτούτα που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα επιστημών και τεχνολογιών:

• Ινστιτούτο Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών (Ι.Π.Τ.)
• Ινστιτούτο Βιοεπιστημών και Εφαρμογών (Ι.Β.Ε.)
• Ινστιτούτο Πυρηνικών & Ραδιολογικών Επιστημών & Τεχνολογίας, Ενέργειας & Ασφάλειας (Ι.Π.Ρ.Ε.Τ.Ε.Α.)
• Ινστιτούτο Νανοεπιστήμης & Νανοτεχνολογίας (Ι.Ν.Ν.)
• Ινστιτούτο Πυρηνικής & Σωματιδιακής Φυσικής (Ι.Π.Σ.Φ.)
• Ινστιτούτο Κβαντικής Υπολογιστικής και Κβαντικής Τεχνολογίας (Ι.Κ.Υ.Κ.Τ)

Επιπλέον, το Κέντρο συντονίζει εθνικές ερευνητικές υποδομές και συμμετέχει ενεργά σε ευρωπαϊκά δίκτυα ανοικτής επιστήμης, παρέχοντας πρόσβαση σε υψηλού επιπέδου εξοπλισμό και υπηρεσίες για την ερευνητική κοινότητα και τη βιομηχανία.

Επίσης, υποστηρίζει τη μεταπτυχιακή εκπαίδευση σε συνεργασία με ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, ενώ οργανώνει εκδηλώσεις ανοικτής επιστήμης και δράσεις διάχυσης της επιστήμης σε μαθητές και κοινό. Παράλληλα, φιλοξενεί το Τεχνολογικό Πάρκο «Λεύκιππος» με πολλές νεοφυείς και καινοτόμες επιχειρήσεις που συνεργάζονται με τα ερευνητικά εργαστήρια.

Υγεία, Υγιεινή και Ασφάλεια σε ερευνητικά κέντρα

Το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», και εν γένει τα ερευνητικά κέντρα αποτελούν ιδιαίτερα απαιτητικά εργασιακά περιβάλλοντα: συνδυάζουν εργαστηριακές και διοικητικές δραστηριότητες, τεχνικές εγκαταστάσεις, εξειδικευμένο εξοπλισμό, πειραματικές διαδικασίες και συχνά πολλαπλές ομάδες χρηστών (ερευνητές, τεχνικούς, φοιτητές, συνεργάτες, εργολάβους, επισκέπτες). Αυτός ο «δυναμικός» χαρακτήρας της έρευνας σημαίνει ότι οι κίνδυνοι είναι πολυδιάστατοι, και επιπροσθέτως μεταβάλλονται ανάλογα με το έργο, τις μεθόδους και τα υλικά που χρησιμοποιούνται. Γι’ αυτό, η Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία (ΥΑΕ) σε έναν ερευνητικό οργανισμό χρειάζεται συστηματική προσέγγιση, βασισμένη σε εκτίμηση κινδύνων και συνεχή βελτίωση.

1) Τι κάνει τα ερευνητικά εργαστήρια διαφορετικά

Σε σχέση με πολλά «τυπικά» εργασιακά περιβάλλοντα, τα εργαστήρια και οι ερευνητικές υποδομές χαρακτηρίζονται από:

• Πολυπαραγοντικούς κινδύνους (χημικούς, βιολογικούς, φυσικούς, ακτινοβολίας, μηχανικούς/ηλεκτρικούς, εργονομικούς κ.ά.).
• Μεταβαλλόμενες διεργασίες (νέες μέθοδοι, πιλοτικές διατάξεις, καινούργια πειράματα κλπ).
• Πολλούς χρήστες με διαφορετική εμπειρία (π.χ. νέοι ερευνητές/φοιτητές, επισκέπτες επιστήμονες).
• Ειδικές υποδομές (απαγωγοί, συστήματα αερίων, καθαροί χώροι, λέιζερ, ακτινοβολίες, κρυογενικά, υψηλές πιέσεις, αυτοκλείστα).

Το πρακτικό αποτέλεσμα αυτών των ιδιαιτεροτήτων είναι ότι η Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα στατικό σύνολο κανόνων ή ως «ένα έγγραφο στο συρτάρι». Αντίθετα, απαιτείται να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό των ερευνητικών δραστηριοτήτων, στη λειτουργία των εργαστηρίων και στη λήψη καθημερινών αποφάσεων, με τρόπο δυναμικό και προσαρμοσμένο στις πραγματικές συνθήκες της έρευνας.

2) Οι βασικές κατηγορίες κινδύνων

Οι κίνδυνοι στην έρευνα δεν εμφανίζονται μεμονωμένα, αλλά συχνά συνδυάζονται, καθιστώντας αναγκαία τη συνολική τους αντιμετώπιση στο πλαίσιο της εκτίμησης κινδύνου. Οι βασικές κατηγορίες κινδύνων σε ένα ερευνητικό κέντρο είναι:

Χημικοί κίνδυνοι

Έκθεση σε διαλύτες, τοξικές/διαβρωτικές ουσίες, καρκινογόνα/μεταλλαξιογόνα, εύφλεκτα, αντιδραστικά, καθώς και κίνδυνοι από αποθήκευση και ασυμβατότητες. Η οργανωμένη χημική υγιεινή (σήμανση, SDS, κατάλληλη αποθήκευση, απαγωγοί, Μέσα Ατομικής Προστασίας (ΜΑΠ), διαχείριση αποβλήτων) είναι κεντρικός άξονας.

Βιολογικοί κίνδυνοι

Εργασίες με μικροοργανισμούς (βακτήρια, ιούς), κυτταροκαλλιέργειες, κλινικά δείγματα ή βιοϋλικά απαιτούν προσέγγιση βασισμένη στον κίνδυνο (risk-based), με κατάλληλες πρακτικές, εξοπλισμό (π.χ. θαλάμους βιοασφάλειας) και επίπεδα περιορισμού.

Φυσικοί και τεχνικοί κίνδυνοι

Ιοντίζουσες/μη ιοντίζουσες ακτινοβολίες, λέιζερ, θόρυβος, θερμικά φορτία, κρυογενικά, μαγνητικά πεδία, υψηλές τάσεις, μηχανικοί κίνδυνοι από περιστρεφόμενο εξοπλισμό κ.ά. (συντήρηση, interlocks, ασφαλείς διαδικασίες).

Εργονομία και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες

Παρατεταμένη εργασία σε πάγκους/υπολογιστή, μικροχειρισμοί, επαναληπτικές κινήσεις, αλλά και πίεση χρόνου, βάρδιες, απαιτητικά projects. Η διαχείριση ψυχοκοινωνικού κινδύνου μπορεί να ενταχθεί οργανωμένα σε ένα σύστημα ΥΑΕ.

Εξοπλισμός

Η χρήση εξειδικευμένου εργαστηριακού και τεχνικού εξοπλισμού ενέχει κινδύνους που σχετίζονται τόσο με τη λειτουργία όσο και με τη συντήρησή του. Η ασφαλής χρήση προϋποθέτει σαφείς οδηγίες λειτουργίας, κατάλληλη εκπαίδευση των χρηστών, τακτικούς ελέγχους και συντήρηση, καθώς και την εφαρμογή μέτρων προστασίας όπου απαιτείται.

3) Η καρδιά της πρόληψης: Εκτίμηση κινδύνου και “RAMP”

Η σύγχρονη πρακτική ΥΑΕ στα εργαστήρια δίνει έμφαση σε μια απλή αλλά ισχυρή λογική:
Αναγνώριση κινδύνων → Εκτίμηση κινδύνου → Μείωση κινδύνου → Ετοιμότητα για έκτακτα συμβάντα.
Η προσέγγιση αυτή συνοψίζεται διεθνώς με το ακρωνύμιο RAMP (Recognize, Assess, Minimize, Prepare).

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι πριν από κάθε δραστηριότητα (ιδίως νέα/μη ρουτίνας) τεκμηριώνεται:

• Τι μπορεί να πάει στραβά (σενάρια συμβάντων),
• Ποιοι/τι μπορεί να επηρεαστούν (άτομα, εγκαταστάσεις, περιβάλλον),
• Ποια μέτρα απαιτούνται (τεχνικά, οργανωτικά, ΜΑΠ),
• Πώς θα ανταποκριθούμε (έκτακτη ανάγκη, διαρροή, τραυματισμός, έκθεση).

4) Κρίσιμα στοιχεία μιας αποτελεσματικής πολιτικής ΥΑΕ

Ρόλοι και ευθύνες

Η πολιτική ΥΑΕ λειτουργεί αποτελεσματικά όταν οι ρόλοι και οι ευθύνες είναι σαφώς καθορισμένοι. Στο πλαίσιο αυτό εμπλέκονται η Διοίκηση, οι Διευθυντές Ινστιτούτων, οι επιστημονικοί υπεύθυνοι εργαστηρίων, η τεχνική υποστήριξη, το Γραφείο ΥΥΑΕ και οι χρήστες των εργαστηρίων. Η συμμόρφωση με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο για την Υγεία και Ασφάλεια των Εργαζομένων, καθώς και με εθνικές και ευρωπαϊκές οδηγίες και πρότυπα, αποτελεί βασικό άξονα λειτουργίας.

Εκπαίδευση και επάρκεια

Η εκπαίδευση αποτελεί κεντρικό στοιχείο της πρόληψης και περιλαμβάνει εισαγωγική εκπαίδευση, περιοδική ανανέωση γνώσεων και ειδικές εκπαιδεύσεις ανά κατηγορία κινδύνου (χημικούς, βιολογικούς, ακτινοβολίες, κρυογενικά, πίεση/κενό). Παράλληλα, απαιτείται επιβεβαίωση της επάρκειας πριν από την ανεξάρτητη εργασία σε εργαστηριακό ή τεχνικό περιβάλλον.

Τυποποιημένες Λειτουργικές Διαδικασίες (Standard Operating Procedures, SOPs) και έλεγχοι

Η ύπαρξη και εφαρμογή Τυποποιημένων Λειτουργικών Διαδικασιών (SOPs) διασφαλίζει την ομοιόμορφη και ασφαλή εκτέλεση κρίσιμων διεργασιών. Οι διαδικασίες αυτές καλύπτουν τη χρήση εξοπλισμού, τη συντήρηση και τις επιθεωρήσεις, τη λειτουργία συστημάτων προστασίας (π.χ. απαγωγοί, θάλαμοι βιοασφάλειας), καθώς και τη διαχείριση αποβλήτων.

Υγιεινή και οργάνωση χώρου

Η καλή υγιεινή και η οργάνωση των χώρων εργασίας αποτελούν βασικό παράγοντα πρόληψης. Καθαροί πάγκοι, σωστή αποθήκευση, διαχωρισμός ασυμβατότητων, σαφής σήμανση, έλεγχος πρόσβασης όπου απαιτείται και οργανωμένες ροές υλικών και αποβλήτων συμβάλλουν ουσιαστικά στη μείωση συμβάντων στα εργαστήρια.

Ετοιμότητα και διαχείριση συμβάντων

Η αποτελεσματική ΥΑΕ περιλαμβάνει σχέδια έκτακτης ανάγκης για περιστατικά όπως διαρροές, έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες, πυρκαγιά, τραυματισμούς ή απώλεια ισχύος σε κρίσιμες υποδομές. Παράλληλα, προβλέπεται μηχανισμός αναφοράς συμβάντων και «παρ’ ολίγον ατυχημάτων» (near misses), με στόχο την πρόληψη σοβαρότερων περιστατικών.

5) Κουλτούρα πρόληψης: ο πιο κρίσιμος «εξοπλισμός»

Κανένα σύστημα δεν αποδίδει χωρίς κουλτούρα πρόληψης: να είναι «φυσιολογικό» να σταματάμε ένα πείραμα όταν κάτι δεν είναι ασφαλές, να ζητάμε υποστήριξη, να αναφέρουμε «παρ’ ολίγον ατυχήματα» χωρίς φόβο, να βελτιώνουμε συνεχώς πρακτικές. Η συστηματική εκτίμηση κινδύνων και η συμμετοχή των εργαζομένων είναι θεμέλια που προβάλλονται και σε ευρωπαϊκές οδηγίες/κατευθύνσεις για την ΥΑΕ.

 

Συνεπώς η Υγεία, Υγιεινή και Ασφάλεια σε ερευνητικά κέντρα δεν αποτελεί ένα «παράρτημα» της λειτουργίας τους· είναι όρος βιωσιμότητας, ποιότητας εργασίας και υπεύθυνης επιστημονικής πρακτικής. Με δομημένη εκτίμηση κινδύνων, σαφείς ρόλους, εκπαίδευση, διαδικασίες και κουλτούρα πρόληψης, ένας ερευνητικός οργανισμός μπορεί να υποστηρίξει την καινοτομία και ταυτόχρονα να προστατεύει αποτελεσματικά ανθρώπους, εγκαταστάσεις και περιβάλλον. Στο ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», ο Τεχνικός Ασφαλείας, η Επιτροπή Υγείας και Ασφάλειας Εργαζομένων και ο Ιατρός Εργασίας συγκροτούν το Γραφείο Υγείας, Υγιεινής και Ασφάλειας του Κέντρου, με στόχο τη διασφάλιση των παραπάνω αρχών και την υποστήριξη ενός ασφαλούς και υγιούς τρόπου εργασίας για όλη την ερευνητική κοινότητα.